Stowarzyszenie Patria Nostra, obsługiwane przez Kancelarię Radców Prawnych i Adwokatów „Lech Obara i Współpracownicy” skierowało do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej petycję dotyczącą podjęcia inicjatywy zmierzającej do skierowania do Trybunału Konstytucyjnego wniosku w sprawie immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego.
Sprawa dotyczy fundamentalnego pytania o możliwość dochodzenia przed polskimi sądami naprawienia szkód wynikających z najcięższych zbrodni prawa międzynarodowego – zbrodni wojennych, ludobójstwa oraz zbrodni przeciwko ludzkości. W ocenie Stowarzyszenia Patria Nostra kwestia ta ma szczególne znaczenie dla osób poszkodowanych, ich rodzin oraz dla ochrony konstytucyjnego prawa do sądu i skutecznej ochrony prawnej.
Poniżej publikujemy pełną treść petycji skierowanej do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
Pan Karol Nawrocki
za pośrednictwem:
Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
ul. Wiejska 10
00-902 Warszawa
PETYCJA w interesie publicznym
w sprawie skierowania do Trybunału Konstytucyjnego wniosku dotyczącego immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego w sprawach o naprawienie szkód wynikających ze zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości
Działając na podstawie art. 63 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 2 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach, w interesie publicznym, w szczególności w interesie żyjących ofiar niemieckich zbrodni popełnionych podczas II wojny światowej oraz członków rodzin i następców prawnych osób pokrzywdzonych, zwracamy się do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z niniejszą petycją.
Jej przedmiot mieści się w zakresie konstytucyjnych kompetencji Prezydenta RP. Zgodnie z art. 126 ust. 2 Konstytucji Prezydent czuwa nad jej przestrzeganiem, natomiast na podstawie art. 188 pkt 1 w związku z art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji jest uprawniony do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją.
I. Żądanie petycji
Wnosimy o:
1. Skierowanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do Trybunału Konstytucyjnego wniosku o zbadanie zgodności:
1) art. 1103⁷ pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego
w zakresie, w jakim przepis ten – pomimo ustanowienia jurysdykcji krajowej w sprawach dotyczących zobowiązania niewynikającego z czynności prawnej, które powstało w Rzeczypospolitej Polskiej – jest rozumiany i stosowany w ten sposób, że nie pozwala na rozpoznanie przez sąd polski powództwa przeciwko państwu obcemu o naprawienie szkody wynikającej ze zbrodni wojennych, ludobójstwa albo zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
z art. 2, art. 9, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
2) art. 1113 Kodeksu postępowania cywilnego
w zakresie, w jakim przepis ten jest rozumiany i stosowany jako podstawa nakazująca sądowi polskiemu uwzględnienie z urzędu immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego oraz odrzucenie pozwu przeciwko temu państwu także w sprawach o naprawienie szkody wynikającej ze zbrodni wojennych, ludobójstwa albo zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
z art. 2, art. 9, art. 30, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
2. Ewentualnie – niezależnie od skierowania wniosku do Trybunału Konstytucyjnego – podjęcie przez Prezydenta RP inicjatywy ustawodawczej zmierzającej do jednoznacznego uregulowania w Kodeksie postępowania cywilnego, że immunitet jurysdykcyjny państwa obcego nie przysługuje w sprawach o naprawienie szkód wynikających ze zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
II. Uzasadnienie petycji
1. Istota problemu konstytucyjnego
Art. 1103⁷ pkt 2 k.p.c. stanowi, że sprawy dotyczące zobowiązania niewynikającego z czynności prawnej, które powstało w Rzeczypospolitej Polskiej, należą do jurysdykcji krajowej. Obejmuje to – z punktu widzenia samego łącznika terytorialnego – roszczenia wynikające z czynów niedozwolonych popełnionych na obszarze Polski. Aktualny tekst art. 1103⁷ pkt 2 k.p.c. nie przewiduje wprost wyłączenia dotyczącego państw obcych ani szkód powstałych wskutek działań wojennych.
Jednocześnie art. 1113 k.p.c. nakazuje sądowi brać immunitet sądowy pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. Stwierdzenie immunitetu prowadzi do odrzucenia pozwu albo wniosku, a rozpoznanie sprawy z jego naruszeniem powoduje nieważność postępowania.
Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera jednak samodzielnej, kompleksowej regulacji immunitetu jurysdykcyjnego państwa obcego. W polskim orzecznictwie immunitet ten jest wyprowadzany przede wszystkim z normy zwyczajowego prawa międzynarodowego, wyrażanej zasadą par in parem non habet iurisdictionem, a następnie realizowany procesowo za pomocą art. 1113 k.p.c.
Powoduje to, że roszczenie wynikające z czynu niedozwolonego popełnionego na terytorium Polski może formalnie spełniać przesłankę jurysdykcji krajowej określoną w art. 1103⁷ pkt 2 k.p.c., a jednocześnie nie zostać merytorycznie rozpoznane z uwagi na immunitet państwa obcego.
2. Skutki dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego
Problem ten ujawnił się szczególnie w sprawie Winicjusza Natoniewskiego, który dochodził od Republiki Federalnej Niemiec roszczeń wynikających z obrażeń odniesionych podczas pacyfikacji polskiej wsi przez niemieckie siły okupacyjne.
W postanowieniu z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt IV CSK 465/09, Sąd Najwyższy przyjął, że na ówczesnym etapie rozwoju prawa międzynarodowego publicznego państwu niemieckiemu przysługiwał immunitet jurysdykcyjny w sprawach dotyczących czynów niedozwolonych popełnionych przez niemieckie siły zbrojne podczas II wojny światowej na terytorium Polski.
W rezultacie nie doszło do merytorycznego zbadania roszczeń osoby pokrzywdzonej. Nie oceniono ani rozmiaru jej krzywdy, ani podstaw odpowiedzialności państwa niemieckiego. Przeszkoda miała charakter wyłącznie procesowy.
Tak szeroko rozumiany immunitet państwa prowadzi do sytuacji, w której im poważniejsze było naruszenie podstawowych praw człowieka i im bardziej zbrodniczy był charakter działania aparatu państwowego, tym silniejsza może okazać się ochrona procesowa państwa odpowiedzialnego za takie działania. Rezultat taki pozostaje w zasadniczym napięciu z aksjologią Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
3. Brak merytorycznego orzeczenia polskiego Trybunału Konstytucyjnego
Problem zgodności art. 1103⁷ pkt 2 oraz art. 1113 k.p.c. z Konstytucją był już dwukrotnie przedstawiany Trybunałowi Konstytucyjnemu przez grupy posłów.
Pierwsze postępowanie zostało zarejestrowane pod sygnaturą K 12/17. Wnioskodawcy kwestionowali wskazane przepisy w zakresie, w jakim prowadziły one do uznawania immunitetu państwa obcego w sprawach dotyczących zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości. 11 listopada 2019r. zakończyła się VIII kadencja Sejmu, wskutek czego wygasły też mandaty posłów na ten Sejm, w tym składających przedmiotowy wniosek. Formalnie postępowanie zostało umorzone dopiero postanowieniem z dnia 20 grudnia 2022 r.
Kolejny wniosek został zarejestrowany pod sygnaturą K 25/20. Po zebraniu stosownych stanowisk (m.in. Sejmu i Prokuratura Generalnego), w dniu 23 maja 2023r. odbyła się rozprawa. TK następnie postanowił wezwać do udziału w sprawie Ministra Spraw Zagranicznych i wobec powyższego odroczyć rozprawę. 12 listopada 2023r. zakończyła się IX kadencja Sejmu. Dlatego finalnie postanowieniem z dnia 14 grudnia 2023 r. Trybunał Konstytucyjny również umorzył postępowanie. Ponownie nie doszło do merytorycznej kontroli konstytucyjności kwestionowanych norm.
Nie istnieje więc wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który rozstrzygałby, czy przyznanie obcemu państwu immunitetu w sprawach dotyczących najcięższych zbrodni prawa międzynarodowego pozostaje zgodne z konstytucyjną ochroną godności człowieka i prawem do sądu.
Umorzenie wcześniejszych postępowań nie stanowi przeszkody dla wystąpienia przez Prezydenta RP z nowym, samodzielnym wnioskiem. Nie doszło bowiem do wydania orzeczenia merytorycznego przesądzającego zgodność kwestionowanych norm z Konstytucją.
4. Godność człowieka i prawo do sądu
Zgodnie z art. 30 Konstytucji przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest źródłem jego wolności i praw, jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona są obowiązkiem władz publicznych.
Art. 45 ust. 1 Konstytucji gwarantuje każdemu prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia jego sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei art. 77 ust. 2 Konstytucji zabrania ustawodawcy zamykania komukolwiek drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw.
Immunitet jurysdykcyjny państwa obcego nie powinien być traktowany jako wartość absolutna. Stanowi ograniczenie prawa do sądu, które wymaga wykazania, że służy ochronie innej wartości konstytucyjnej, pozostaje konieczne i proporcjonalne oraz nie narusza istoty chronionego prawa.
W sprawach dotyczących zwykłych działań władczych państwa zachowanie immunitetu może być uzasadnione zasadą suwerennej równości państw i potrzebą utrzymania stabilnych stosunków międzynarodowych. Odmiennie należy jednak ocenić działania stanowiące zbrodnie wojenne, ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkości.
Masowe mordy ludności cywilnej, deportacje, niewolnicza praca, tortury oraz planowa eksterminacja nie mogą być traktowane na równi ze zwykłymi, legalnymi aktami wykonywania władzy publicznej. Czyny te stanowiły naruszenie podstawowych norm prawa międzynarodowego już w chwili ich popełnienia.
Państwo nie powinno czerpać ochrony procesowej z faktu, że zbrodnie zostały zorganizowane i wykonane przez jego organy oraz funkcjonariuszy w ramach aparatu władzy.
5. Znaczenie wyroku włoskiego Trybunału Konstytucyjnego nr 238/2014
Szczególne znaczenie dla przedmiotu petycji ma wyrok włoskiego Trybunału Konstytucyjnego nr 238 z dnia 22 października 2014 r.
Wyrok ten został wydany po orzeczeniu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 lutego 2012 r. w sprawie Jurisdictional Immunities of the State, Germany v. Italy. MTS uznał wówczas, że dopuszczając do rozpoznawania roszczeń przeciwko RFN, Włochy naruszyły obowiązek poszanowania immunitetu jurysdykcyjnego Niemiec.
Włoski Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował kompetencji MTS do ustalania treści norm prawa międzynarodowego. Uznał jednak, że przyjęta przez MTS norma immunitetu nie może wywoływać skutków we włoskim porządku prawnym w takim zakresie, w jakim pozostaje sprzeczna z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi oraz nienaruszalnymi prawami człowieka.
Włoski Trybunał powiązał prawo dostępu do sądu z ochroną godności człowieka. Stwierdził, że norma międzynarodowa, która pozostaje w konflikcie z podstawowymi zasadami i nienaruszalnymi prawami jednostki, w tej części nie może zostać włączona do krajowego porządku prawnego ani być stosowana przez sądy.
W konsekwencji Trybunał uznał za niezgodne z włoską Konstytucją przepisy zobowiązujące sądy krajowe do odmowy jurysdykcji w sprawach dotyczących zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych przez III Rzeszę.
Włoski Trybunał podkreślił również, że historyczne ograniczenie absolutnego immunitetu państwa było w znacznej mierze rezultatem działalności sądów krajowych. Orzecznictwo konstytucyjne może zatem współtworzyć dalszą ewolucję prawa międzynarodowego w kierunku pełniejszej ochrony jednostki.
Wyrok nr 238/2014 nie jest formalnie wiążący dla organów Rzeczypospolitej Polskiej. Stanowi jednak niezwykle istotny przykład zastosowania doktryny konstytucyjnych granic obowiązywania norm prawa międzynarodowego oraz ochrony tożsamości konstytucyjnej państwa.
6. Art. 9 Konstytucji nie wyłącza obowiązku ochrony praw podstawowych
Art. 9 Konstytucji zobowiązuje Rzeczpospolitą Polską do przestrzegania wiążącego ją prawa międzynarodowego. Nie może być jednak interpretowany w oderwaniu od pozostałych postanowień Konstytucji, w szczególności od art. 30, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2.
Przedmiotem postulowanej kontroli konstytucyjnej nie powinno być abstrakcyjne zakwestionowanie zasady immunitetu państwa, lecz ustalenie jej dopuszczalnych granic w krajowym porządku konstytucyjnym.
Trybunał Konstytucyjny powinien odpowiedzieć na pytanie, czy norma zwyczajowego prawa międzynarodowego może zostać zastosowana w taki sposób, że całkowicie pozbawia ofiary najcięższych zbrodni prawa dostępu do sądu, nie zapewniając im jednocześnie żadnej alternatywnej, realnej drogi dochodzenia roszczeń.
7. Odrębność roszczeń indywidualnych
Roszczenia indywidualne osób pokrzywdzonych nie mogą być automatycznie utożsamiane z roszczeniami międzypaństwowymi o reparacje wojenne.
Kwestia rozliczeń pomiędzy państwami nie przesądza sama przez się o istnieniu albo wygaśnięciu prywatnoprawnych roszczeń jednostek. Ocena ewentualnego zrzeczenia się takich roszczeń, ich przedawnienia, legitymacji poszczególnych osób oraz podstaw odpowiedzialności powinna następować w konkretnym postępowaniu sądowym.
Przełamanie immunitetu jurysdykcyjnego nie oznaczałoby automatycznego uwzględnienia każdego powództwa przeciwko Republice Federalnej Niemiec. Otwierałoby jedynie dostęp do sądu, w którym pozwane państwo mogłoby przedstawiać swoje zarzuty, a sąd badałby wszystkie przesłanki odpowiedzialności.
Nie domagamy się zatem zastąpienia procesu sądowego rozstrzygnięciem politycznym. Domagamy się stworzenia warunków, w których proces sądowy w ogóle będzie mógł się odbyć.
8. Możliwe podstawy materialnoprawne dochodzonych roszczeń
Z przedstawionej analizie prawnej wynika, że czyny popełnione w latach 1939–1945 na terytorium Polski powinny być oceniane z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w czasie ich dokonania, w szczególności Kodeksu zobowiązań z 1933 r.
Art. 134 tego Kodeksu ustanawiał ogólną odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z winy sprawcy. Art. 136 przewidywał odpowiedzialność osoby nakłaniającej do wyrządzenia szkody, pomagającej w jej wyrządzeniu albo świadomie korzystającej z wyrządzonej szkody. Z kolei art. 145 Kodeksu zobowiązań regulował odpowiedzialność zwierzchnika za szkodę wyrządzoną przez podwładnego przy wykonywaniu powierzonej czynności.
Kodeks zobowiązań przewidywał również możliwość przyznania zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną oraz świadczeń na rzecz najbliższych członków rodziny osoby zmarłej.
Istnienie podstaw materialnoprawnych roszczenia, legitymacja konkretnych powodów oraz ewentualne skutki przedawnienia powinny być jednak przedmiotem postępowania dowodowego i merytorycznego rozstrzygnięcia sądu. Immunitet jurysdykcyjny uniemożliwia obecnie przeprowadzenie takiej oceny.
9. Szczególna rola Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Przedmiot niniejszej petycji pozostaje w bezpośrednim związku z konstytucyjną funkcją Prezydenta RP jako gwaranta ciągłości władzy państwowej oraz organu czuwającego nad przestrzeganiem Konstytucji.
Problem odpowiedzialności za niemieckie zbrodnie II wojny światowej nie powinien być uzależniony od zmieniających się większości parlamentarnych. Właśnie urząd Prezydenta, posiadający mandat pochodzący bezpośrednio od Narodu i zapewniający ciągłość państwa, jest ustrojowo właściwy do doprowadzenia do merytorycznej kontroli konstytucyjnej.
Skierowanie wniosku przez Prezydenta RP zapobiegłoby ponadto ponownemu zakończeniu sprawy wskutek upływu kadencji Sejmu i utraty legitymacji przez grupę posłów.