Czy polskie ofiary zbrodni niemieckich doczekają się możliwości dochodzenia odszkodowań od Niemiec przed polskimi sądami?
Stowarzyszenie Patria Nostra zwróciło się do Prezydenta RP o zainicjowanie kontroli konstytucyjnej przepisów dotyczących immunitetu jurysdykcyjnego państw obcych w sprawach o naprawienie szkód wynikających ze zbrodni wojennych, z ludobójstwa i ze zbrodni przeciwko ludzkości.
– Nie chodzi o to, aby politycznym ruchem nakazać Niemcom wypłatę określonych kwot. Chodzi o coś znacznie bardziej podstawowego: o stworzenie polskim ofiarom niemieckich zbrodni wojennych oraz ich rodzinom realnej możliwości dochodzenia swoich praw przed polskim sądem – wskazuje w rozmowie z „Naszym Dziennikiem” mec. Lech Obara, prezes Stowarzyszenia Patria Nostra.
Autorzy dokumentu proponują, aby głowa państwa skierowała do Trybunału Konstytucyjnego wniosek dotyczący dwóch przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Ich zdaniem obecne regulacje w praktyce zamykają drogę do sądu osobom, które chciałyby dochodzić od Niemiec odszkodowania za najcięższe zbrodnie popełnione na terytorium Polski.
To problem, którego nie można sprowadzać wyłącznie do kwestii reparacji. – Reparacje są przede wszystkim zagadnieniem międzypaństwowym. Czym innym jest natomiast prywatnoprawne roszczenie konkretnej osoby, która poniosła szkodę wskutek zbrodni dokonanej przez państwo niemieckie – zaznacza nasz rozmówca. Jeżeli obywatel Polski chce dochodzić odszkodowania przed sądem, powinien mieć możliwość przedstawienia swoich argumentów, dowodów i żądań. – Dopiero później sąd powinien zdecydować, czy roszczenie jest zasadne. Tymczasem dzisiaj problem pojawia się jeszcze przed rozpoczęciem właściwego procesu. Pozew może zostać odrzucony ze względu na immunitet jurysdykcyjny państwa obcego – zwraca uwagę mec. Lech Obara.
Pierwszy z przepisów, których dotyczy petycja, to art. 1103 pkt 2 k.p.c. Autorzy petycji wskazują, że w określonym zakresie może on uniemożliwiać polskim sądom rozpoznawanie spraw przeciwko państwu obcemu o naprawienie szkód wynikających z najcięższych zbrodni międzynarodowych, w tym ze zbrodni wojennych, z ludobójstwa czy ze zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na terytorium Polski.
Immunitet jurysdykcyjny
Drugi problem dotyczy art. 1113 k.p.c. Przepis ten nakazuje sądowi uwzględniać z urzędu immunitet jurysdykcyjny państwa obcego. W konsekwencji pozew może zostać odrzucony, zanim sąd zajmie się meritum sprawy. W ocenie Stowarzyszenia takie rozwiązanie może pozostawać w sprzeczności z konstytucyjnym prawem do sądu oraz prawem do dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organów władzy publicznej.
Wnioski w tej sprawie składano do Trybunału Konstytucyjnego już dwukrotnie – sprawy otrzymały sygnatury K 12/17 oraz K 25/20. Żadna z nich nie zakończyła się jednak merytorycznym rozstrzygnięciem. W obu przypadkach postępowania zostały umorzone z przyczyn formalnych związanych z upływem kadencji Sejmu i wygaśnięciem mandatów wnioskodawców. W jednej ze spraw doszło do rozprawy w maju 2023 r., ale ostatecznie nie zapadło rozstrzygnięcie co do istoty problemu. – Jeżeli wniosek w tej sprawie złoży Prezydent, to wówczas jest szansa, że Trybunał Konstytucyjny będzie musiał wreszcie odpowiedzieć na pytanie merytoryczne, a nie po raz kolejny zakończyć sprawę z powodów proceduralnych – stwierdza prezes Stowarzyszenia Patria Nostra.
Istotnym punktem odniesienia jest orzeczenie włoskiego Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2014 r. Włosi stanęli przed podobnym problemem po wyroku Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 2012 r. w sprawie Niemcy przeciwko Włochom. MTS uznał wówczas, że Włochy powinny respektować immunitet jurysdykcyjny Niemiec także w sprawach dotyczących zbrodni popełnionych w czasie II wojny światowej. Włoski Trybunał Konstytucyjny przyjął jednak inne stanowisko. Uznał, że norma prawa międzynarodowego dotycząca immunitetu państwa obcego nie może być stosowana w takim zakresie, w jakim całkowicie zamyka ofiarom najcięższych zbrodni drogę do sądu i jednocześnie nie zapewnia im żadnej innej formy ochrony. Na początku tego roku Sąd Kasacyjny w Rzymie wydał wyrok, w którym stwierdził, że zagraniczne ofiary niemieckich zbrodni popełnionych podczas II wojny światowej mają prawo do odszkodowania za wyrządzone im krzywdy, a środki na jego wypłatę mogą pochodzić z majątku niemieckich przedsiębiorstw państwowych we Włoszech.
Przełamanie immunitetu nie oznacza automatycznego przyznania odszkodowania. – Pozwane państwo nadal mogłoby przedstawiać swoje argumenty. Sąd mógłby badać kwestie przedawnienia, podstawy prawnej roszczenia, odpowiedzialności, dowodów czy ewentualnych zobowiązań międzynarodowych – zauważa mec. Lech Obara. Dopiero po przeprowadzeniu postępowania można byłoby odpowiedzieć na pytanie, czy konkretne roszczenie jest zasadne.
Inicjatywa ustawodawcza
Drugim postulatem Stowarzyszenia Patria Nostra jest inicjatywa ustawodawcza Prezydenta. Jeżeli nie zdecydowałby się on skierować sprawy do Trybunału Konstytucyjnego, autorzy petycji proponują zmianę Kodeksu postępowania cywilnego w taki sposób, aby jednoznacznie wyłączyć immunitet jurysdykcyjny państwa obcego w sprawach dotyczących naprawienia szkód wynikających ze zbrodni wojennych, z ludobójstwa oraz ze zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na terytorium Polski.
Artykuł dostępny na stronie:
https://wp.naszdziennik.pl/2026-09-08/405337,prawo-do-odszkodowan.html